W Polsce mieszka obecnie 9,8 mln osób w wieku 60+. Jest to co czwarty Polak. Wygoda zakupów online, dostęp do usług bankowych i chęć utrzymywania kontaktu z rodziną sprawiają, że coraz chętniej korzystają z sieci. Jak wszyscy są celem ataków cyberprzestępców, którzy wykorzystują brak doświadczenia, nieuwagę i emocje.
Specyfika celu: dlaczego seniorzy?
Aby zrozumieć skalę wyzwania, należy przeanalizować, dlaczego akurat ta grupa wiekowa jest szczególnie narażona na różnego rodzaju cyberprzestępstwa:
- Czynniki psychospołeczne: Seniorzy cechują się wysokim poziomem zaufania do autorytetów (np. policji, banku, ZUS), a także chęcią bycia potrzebnym. Przestępcy perfekcyjnie to wykorzystują, podszywając się pod konkretne instytucje.
2. Brak edukacji cyfrowej: Wiele osób starszych nie przeszło naturalnego procesu oswajania się z technologią, który przechodzą młodsze pokolenia. Nie znają podstawowych zasad higieny cyfrowej, takich jak weryfikacja źródła wiadomości czy zasady tworzenia silnych haseł. Należy dodać, że zgodnie z danymi Eurostatu zaledwie 13% osób w wieku 65-74 lata posiada podstawowe kompetencje cyfrowe (mowa o umiejętnościach takich jak np. wyszukiwanie informacji w sieci, kontakt poprzez internetowe komunikatory, logowanie się, korzystanie z bankowości, czy dokonywanie zakupów drogą on-line).
3. Strach i presja czasu: Ataki często opierają się na wywołaniu silnych emocji (blokada konta, mandat, fałszywe wezwanie do sądu) lub presji natychmiastowego działania („jeśli teraz nie zapłacisz, stracisz emeryturę”). Tego typu naciski blokują krytyczne myślenie.
4. Izolacja: Samotni seniorzy, dla których rozmowa z „osobą z call center” może być jedyną formą kontaktu, są bardziej podatni na manipulację i socjotechnikę.
Najpowszechniejsze metody ataków na seniorów
- Phishing i vishing (wyłudzanie informacji): SMS (smishing) i e-maile: wiadomości rzekomo od banku (np. „Blokada konta! Kliknij link, aby odblokować”), operatora komórkowego, ZUS lub kuriera. Link prowadzi do fałszywej strony łudząco podobnej do prawdziwej, gdzie ofiara wprowadza swoje dane logowania i kody autoryzacyjne. Telefon (vishing): Oszust dzwoni, podając się za pracownika banku, policjanta lub informatyka z „centrali”. Prosi o podanie kodów z SMS, instalację zdalnego pulpitu pod pretekstem „pomocy” lub przelew na „konto techniczne” w celu „zabezpieczenia środków”.
- Oszustwa na tzw. legendę (np. „na wnuczka” lub „na policjanta”). Klasyczna metoda zyskała nowy, cyfrowy wymiar. Oszust, dzwoniąc do seniora, podszywa się pod członka rodziny (wnuka, córkę) proszącego o pilny przelew na kaucję, leczenie czy spłatę długu. Często używa dostępnych danych z social mediów, by brzmieć wiarygodnie.
- Fałszywe sklepy internetowe i aukcje: Seniorzy, poszukując okazji, trafiają na atrakcyjnie wyglądające strony oferujące produkty w bardzo niskich cenach. Po dokonaniu płatności towar nigdy nie nadchodzi, a strona znika.
- Złośliwe oprogramowanie (Malware): Instalowane poprzez podejrzane załączniki w mailach, reklamy lub nielegalne strony z filmami/serialami. Programy typu „trojan” mogą wykradać dane logowania do bankowości, zapisywać naciśnięcia klawiszy (keylogger) lub szyfrować dane dla okupu (ransomware).
- Nadużycia w świecie rzeczywistym: coraz częstszym zjawiskiem jest wyłudzanie przez oszustów gotówki od seniora pod pretekstem „pomocy” w operacjach bankomatowych, gdzie tak naprawdę wybierane są nie jego środki, a przelew z konta innej, wcześniej oszukanej ofiary.
Konsekwencje wykraczające poza straty finansowe: utrata oszczędności życia to trudne przeżycie, ale jego skutki są głębsze:
- Utrata zaufania – ofiara traci zaufanie do technologii, instytucji finansowych, a nawet własnej rodziny (obwiniając się, że nie pomogła). Sytuacja ta pogłębia wykluczenie cyfrowe osób starszych, które czują większy niepokój, poruszając się po świecie zdominowanym przez nowe technologie.
- Poczucie wstydu i izolacja – wstyd przed przyznaniem się do bycia oszukanym prowadzi do wycofania społecznego i braku zgłoszenia sprawy na policję. W 2024 roku zarejestrowano 355 tysięcy zgłoszeń podejrzanych wiadomości SMS, co oznacza wzrost o 60% w porównaniu do 2023 roku. Nie jest to jednak miarodajny wynik – wiele osób wciąż nie zgłasza tego typu incydentów.
- Problemy zdrowotne – silny stres może prowadzić do zaostrzenia chorób przewlekłych, depresji i stanów lękowych. Coraz częściej nękanie w sieci stosowane jest wobec osób dorosłych. Wiele ofiar cyberprzemocy (z ang. cyberbullying – cyfrowe nękanie), zwłaszcza pod wpływem masowego ataku na ich dobra osobiste, może z powodu cybernękania mieć problemy związane ze zdrowiem psychicznym, zawodowe czy wizerunkowe.
Rekomendacje eksperckie: Systemowa ochrona seniora
Walka z tym zjawiskiem wymaga kompleksowego, wielopoziomowego działania.
- Edukacja i budowanie świadomości stanowi najważniejszy filar w budowaniu cyfrowego bezpieczeństwa osób w każdym wieku.
- Rola bliskich – najskuteczniejsza jest edukacja w gronie znanych i zaufanych osób. Warto wytłumaczyć, że żaden bank ani urząd nigdy nie poprosi o podanie hasła, kodu SMS lub instalację oprogramowania zdalnego dostępu.
- Lokalne inicjatywy – Gminy, Uniwersytety Trzeciego Wieku, biblioteki i NGO-sy powinny organizować bezpłatne warsztaty z cyberbezpieczeństwa. Niezwykle ważne jest docieranie do osób zamieszkałych w małych miejscowościach, nie zawsze uczestniczących w życiu lokalnej społeczności.
- Kampanie społeczne – Potrzebne są ogólnopolskie kampanie w mediach tradycyjnych (TV, prasa), które stanowią główne źródło informacji dla wielu seniorów.
- Wsparcie ze strony instytucji, m.in. takich jak banki, policja, UOKiK – wdrażanie zaawansowanych systemów wykrywania anomalii transakcyjnych, obowiązkowe potwierdzenia dużych przelewów przez konsultanta, proste i intuicyjne interfejsy aplikacji bankowych. Warto rozważyć całkowity zakaz przekazywania ofert marketingowych banków drogą telefoniczną.
- Administracja Rządowa – uproszczenie procedury zgłaszania przestępstw oraz zapewnienie wsparcia prawnego i psychologicznego dla ofiar. Z najnowszego raportu Urzędu Ochrony Danych Osobowych wynika, że tylko 45% Polaków wie, co trzeba zrobić w przypadku wycieku danych osobowych, a 3 na 4 ankietowanych nie wie, kto powinien walczyć z negatywnymi skutkami tego rodzaju zdarzeń.
- Zgłaszanie cyberprzestępstw: Bezpłatny numer SMS 8080 to łatwy do zapamiętania, bezpłatny numer SMS w Polsce, na który należy zgłaszać podejrzane wiadomości, takie jak te zawierające linki do niebezpiecznych stron lub oszustwa. Zgłoszenia wysyła się, korzystając z funkcji „Przekaż” lub „Prześlij dalej” w telefonie, a wysłany SMS trafia do CERT Polska (będącego częścią NASK) w celu analizy i dalszych działań. Cyberoszustwa można zgłaszać też przez formularz na stronie www.incydent.cert.pl.
Cyberprzestępcy stosują broń precyzyjną – połączenie starych metod oszustw z nowymi kanałami komunikacji. Skala wyzwań jest ogromna, zaś klucz do skutecznej obrony stanowią edukacja, czujność i dialog. Inwestycja w cyfrową edukację osób starszych to nie tylko kwestia bezpieczeństwa finansowego, ale także inwestycja w ich godność, niezależność i dobrostan psychiczny w coraz bardziej zdigitalizowanym świecie. To wspólna odpowiedzialność rodziny, sektora finansowego i państwa. Konieczne jest przejście od reaktywnego gaszenia pożarów do proaktywnego budowania systemu odpornego na zagrożenia.
O Autorce: Dr Marlena Kondrat, Krajowy Instytut Gospodarki Senioralnej, Uniwersytet Warszawski
